Maartje Terpstra: gendergerelateerde asielmotieven

Positie van de vrouw in de asielprocedure

1.Waarom is speciale aandacht voor de vrouw in de asielprocedure nodig?

Vrouwen kunnen worden blootgesteld aan zeer specifieke vormen van vervolging. Ze worden vlugger blootgesteld aan;

-seksueel geweld

-familiaal/huiselijk geweld

-gedwongen huwelijken

-vrouwenbesnijdenis

-vervolging wegens overschrijding van sociale normen en waarden

-eerwraak

-gedwongen prostitutie

-gedwongen sterilisatie/abortus

Dit wordt wel aangeduid als gendergerelateerde asielmotieven. In 1985 concludeerde ExCom van de UNHCR dat landen vrij zijn om de vluchtelingendefinitie zo te interpreteren dat specifieke groepen vrouwen erkend worden als vluchteling.

In Nederland gebeurt dit nauwelijks tot niet. De vrees voor vrouwenbesnijdenis wordt wel erkend in het beleid maar levert geen vluchtelingschap op, wél asiel op grond van artikel 3 van het EVRM. Dit geldt onder omstandigheden ook voor alleenstaande vrouwen uit Irak, Somalië en Afghanistan.

Opmerkelijk is dat in het beleid over Afghanistan over de positie van verwesterde vrouwen staat:

De IND verleent geen verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd aan een Afghaanse vrouw uitsluitend omdat zij na het vertrek uit Afghanistan een westerse levensstijl heeft aangenomen. De IND neemt namelijk aan dat de vrouw zich bij terugkeer zal kunnen aanpassen aan de traditionele Afghaanse normen. De omstandigheid dat een Afghaanse vrouw zich in Afghanistan niet op gelijke wijze kan uiten of ontplooien, vormt voor de IND onvoldoende grond voor verlening van een verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd.

Dit is zeer discutabel omdat uitgangspunt is dat van een asielzoeker niet verwacht mag worden de wezenlijke identiteit te verbergen in geval van terugkeer naar zijn of haar land van herkomst ter voorkoming van vervolging. Zo mag niet worden verwacht dat iemand zijn godsdienst of seksuele geaardheid verbergt in geval van terugkeer om problemen te voorkomen, maar waarom mag van een vrouw wel verwacht worden dat zij zich aanpast aan de traditionele Afghaanse normen indien dit indruist tegen haar verworven identiteit?

Niet alleen in Afghanistan maar ook in een aantal andere landen ( Somalië, Jemen, Irak) geldt dat vrouwen die de sociale normen en waarden overschrijden te vrezen kunnen hebben voor een inhumane behandeling.

Nederland zou mijns inziens deze groep vrouwen moeten beschermen op grond van het Vluchtelingenverdrag en niet van hen mogen verwachten dat zij zich aanpassen aan strikte traditionele normen en waarden in hun land van herkomst ter voorkoming van een inhumane behandeling.

Ook zou Nederland moeten erkennen dat de situatie van vrouwen in bepaalde landen dermate slecht is dat zij tot een risicogroep als bedoeld in het Vluchtelingenverdrag behoren.

2. Een andere reden waarom speciale aandacht voor vrouwen en meisjes nodig is in de asielprocedure is dat zij meer problemen lijken te ondervinden om zich in de asielprocedure te beroepen op hun rechten. Hierbij spelen de navolgende knelpunten onder meer een rol:

  • Vaak gaat in eerste instantie de aandacht uit naar het asielrelaas van de man
  • Kinderen gaan soms met de vrouw mee tijdens de interviews met de immigratiedienst
  • Er is soms sprake van (culturele) ongelijkheid tussen man en vrouw met mogelijk opgelegde sociale beperkingen. De toegang tot informatie en/of de kennis van bepaalde gebeurtenissen van een vrouw kunnen zeer beperkt zijn. In sommige landen mogen vrouwen niet alleen over straat, mogen zij niet zelf hun documenten aanvragen, mag alleen een man het woord voeren bij instanties etc.
  • De gendergerelateerde asielmotieven betreffen bijzonder gevoelige onderwerpen die omgeven zijn met schaamte, trauma, gebrek aan vertrouwen en angst.
  • Culturele achtergrond en gewoonten als ook gebrek aan opleiding kunnen tot gevolg hebben dat een vrouw niet zich niet realiseert dat wat zij heeft meegemaakt asielmotieven kunnen zijn waardoor zij niet erover spreekt

Een vrouw moet goed worden voorbereid op de interviews zodat zij begrijpt welke gendergerelateerde motieven relevant kunnen zijn voor de beoordeling

Er dient sprake te zijn van een vertrouwelijke sfeer bij de interviews waarbij het de voorkeur verdient dat per definitie een vrouwelijke tolk, advocaat en ambtenaar de interviews afneemt en nabespreekt indien sprake is van gendergerelateerde motieven.

Kinderen ouder dan een jaar zouden niet aanwezig moeten zijn bij de interviews.

De opleiding van de hoor- en beslisambtenaren dient specifieke aandacht aan gendergerelateerde motieven te schenken en aan het horen van (mogelijke) slachtoffers van dergelijke vervolging.

De ambtenaar dient tijdens het gehoor een pro actieve houding aan te nemen ten aanzien van de gendergerelateerde asielmotieven en hiernaar te vragen ook als de vrouw zelf niet expliciet erover begint. Thans wordt alleen expliciet gevraagd naar vrouwenbesnijdenis.

De ambtenaar dient inzichtelijk rekening te houden met de culturele achtergrond en gewoonten, opleiding, trauma, angst, gebrek aan vertrouwen en schaamte over bepaalde feiten of gebeurtenissen omdat al deze elementen invloed kunnen hebben op de mate waarin iemand gedetailleerd, consistent en coherent kan verklaren.

Ook moet rekening worden gehouden met de (culturele) ongelijkheid en de mogelijk opgelegde sociale beperkingen als gevolg hiervan, zoals het niet gewend zijn om zich uit te spreken over zulke gevoelige zaken of het überhaupt niet gewend zijn om te spreken ten overstaan van een onbekend persoon.

Tot slot dient inzichtelijk ermee rekening te worden gehouden dat de toegang tot informatie en of de kennis van bepaalde gebeurtenissen van een vrouw beperkt kunnen zijn omdat zij vanwege de culturele achtergrond niet wordt geacht kennis te nemen van dergelijke onderwerpen en/of gebeurtenissen. 

Door de coalitiepartijen is een motie ingediend voor de beoordeling van asielaanvragen van LHBTI’ers en bekeerlingen. Met inachtneming van bovengenoemde knelpunten in de huidige asielprocedure roep ik de coalitiepartijen op ook een motie in te dienen met betrekking tot de beoordeling van gendergerelateerde motieven bij vrouwen in de asielprocedure.